Zaman kullanımı ile İstanbul iç göç verisini tek bir deneyim sanmadan okumak

Zaman günlüğü bir kişinin tipik gününün biyografisi değildir

TÜİK Zaman Kullanım Araştırması'nın saha dönemi 1 Ağustos 2014 ile 31 Temmuz 2015 arasındadır. Yılın tamamına yayılan bu tasarım mevsim, hafta içi ve hafta sonu günlerinin birlikte temsil edilmesini amaçlar. Ana süre tabloları 10 ve üzeri yaştaki hanehalkı nüfusunu kapsar. Araştırma günlüğündeki faaliyetler nüfus düzeyinde ortalama süreye çevrilir; tek bir katılımcının her gününü veya İstanbul'da yaşayan belirli bir kişinin yaşam öyküsünü vermez.

Bültende 10 ve üzeri yaştaki nüfus için ortalama uyku süresi günde 8 saat 48 dakika, hanehalkı ve aile bakımına ayrılan süre 2 saat 35 dakika, çalışma ve iş aramaya ayrılan süre 2 saat 33 dakikadır. Bu değerler bütün nüfusta günlük ortalamadır; yalnız çalışanların, yalnız ebeveynlerin ya da yalnız bakım verenlerin ortalaması değildir. Bir faaliyete hiç katılmayanların zamanı da nüfus ortalamasının anlamını etkiler.

Bu nedenle 2 saat 35 dakikayı “herkes her gün bu kadar bakım yapar” diye çevirmek hatalıdır. Faaliyete katılım oranı, katılanların süresi, yaş, cinsiyet, çalışma durumu, hane yapısı, gün türü ve mevsim ayrı dağılımlar gerektirir. Ortalama toplumsal örüntü hakkında başlangıç bilgisi verir; bireysel deneyin yoğunluğunu, duygusunu, pazarlığını veya zorunluluk hissini açıklamaz. Hiçbir katılımcı sözü bu bültenden üretilemez.

Günlük, örneklem ve ağırlık neden birlikte yazılmalı?

Zaman kullanımı araştırması bir etkinlik listesine yalnız “kaç saat” sorusu sormaktan daha karmaşıktır. Günlük, faaliyetlerin gün içindeki sırasını ve eşzamanlılığını kaydeder; hane ve kişi soru kâğıtları ise yaş, çalışma durumu ve hane yapısı gibi çözümleme değişkenlerini sağlar. Eurostat'ın HETUS çerçevesi temsili örneklem, günlük türü ve kişi ağırlıklarını ayrı yöntem bileşenleri olarak açıklar. Hafta sonu günlüğünü sıradan bir hafta içi günü gibi saymak nüfus ortalamasını çarpıtabilir.

Bununla birlikte HETUS'un güncel Avrupa yöntemi, Türkiye'nin 2014-2015 mikro verisindeki her teknik ayrıntıyı otomatik olarak kanıtlamaz. Bu içerik TÜİK mikro veri setine erişmedi; hane sayısı, kişi sayısı, yanıt oranı, tabaka, küme, kişi ağırlığı, günlük ağırlığı veya standart hatayı yeniden hesaplamadı. Yayımlanmış resmî ortalamaları kullanırken bunların örneklemden nüfusa genellenmiş göstergeler olduğu; yeni alt grup iddiaları için özgün yöntem dosyası ve ağırlıkların gerektiği açık tutulur.

Dönem farkı daha temel bir sınırdır. 2014-2015 günlükleri, pandemi, uzaktan çalışma, yeni ulaşım ağları, konut maliyetleri ve 2025 nüfus hareketlerinden önce toplanmıştır. On yıllık eski bir ölçümü 2025 ya da 2026 İstanbul'unun güncel rutini diye sunmak zaman yanlılığı yaratır. Veri tarihsel bir temel çizgi sağlayabilir; güncel gündelik hayat iddiası için aynı nüfus ve yöntemle yeni yayımlanmış sonuç gerekir.

İç göç kaydı günlük hareketliliği değil adres değişikliğini sayar

TÜİK İç Göç İstatistikleri'nde göç, kişilerin sürekli ikamet adresini bir ilden başka bir ile taşımasıdır. 2025'te 2 milyon 475 bin 19 kişi iller arasında göç etmiş, bu sayı toplam nüfusun yüzde 2,87'sine karşılık gelmiştir. Veri, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi ve ilişkili idari kayıtlardan üretilir. İlçe içi taşınma, aynı il içinde adres değişikliği, işe-gidiş geliş, geçici ziyaret veya gün içi hareketlilik bu tanımın yerine konamaz.

İstanbul 2025'te 329 bin 912 kişi almış ve 371 bin 258 kişi vermiştir. İki yönlü akış, ilin yalnız “çeken” veya yalnız “boşalan” bir yer olmadığını gösterir. Sayıların aritmetik farkı eksi 41 bin 346 kişidir; fakat bu fark bir net göç hızı değildir, çünkü hız için uygun dönem ortası nüfus paydası gerekir. Ayrıca İstanbul burada idari il sınırıdır; kentsel çekirdek, banliyö kuşağı ve işlevsel emek piyasası alanıyla kendiliğinden özdeş değildir.

Yaş ve neden sınıfları da dikkat ister. İller arası göç edenler içinde 20-24 yaş grubunda 480 bin 185 kişi bulunur. En yüksek neden kayıtları hane veya aile ferdine bağlı göçte 564 bin 114, daha iyi konut ve yaşam koşullarında 510 bin 226, eğitimde 406 bin 144 kişidir. Bunlar idari sınıflama sonuçlarıdır; kişinin nedenini kendi sözleriyle anlatan görüşme alıntıları veya tek başına nedensel mekanizma kanıtı değildir.

İstanbul dediğimiz coğrafyanın sınırı sonucu değiştirir

İç göç tablosundaki İstanbul, idari il sınırıdır. Oysa “kent” sözcüğü yapılaşmış alanı, yoğun nüfus ızgarasını, belediye yetki alanını veya işe gidiş gelişle tanımlanan işlevsel bölgeyi anlatabilir. UN-Habitat'ın Kentleşme Derecesi el kitabı, nüfus ızgarası ve yoğunluk eşikleriyle şehir, kasaba/yarı yoğun alan ve kırsal alanları karşılaştırılabilir biçimde sınıflandırır. Bu yöntem ulusal idari sınırları silmez; farklı bir analitik coğrafya sunar.

Bir kişi İstanbul iline taşındığında hangi ilçeye, hangi konut piyasasına, hangi ulaşım süresine ve hangi bakım altyapısına eriştiğini il toplamı söylemez. Benzer biçimde İstanbul'dan başka ile adres taşıyan kişinin metropol alanıyla ekonomik bağının bittiği varsayılamaz. Adres kaydı, yaşam alanının bütün mekânsal ilişkilerini değil, sürekli ikamet kaydının idari konumunu ölçer. Kent deneyimi için ilçe, mahalle, konut, ulaşım ve hizmet coğrafyalarını aynı dönemde ölçen ek veri gerekir.

IOM Dünya Göç Raporu da göç verilerinin tanım, kaynak, zaman ve coğrafyaya bağlı olduğunu vurgulayan küresel bir çerçevedir. Rapordaki uluslararası göçmen sayıları Türkiye'nin iller arası iç göçüne taşınamaz. “Göçmen” kelimesi de burada hukuki statü, vatandaşlık veya uluslararası sınır geçişi anlamına gelmez; TÜİK'in iller arası sürekli ikamet değişikliği yapan nüfusunu anlatır. Dilin bu sınırı, uluslararası koruma altındaki kişilerle iç göç edenleri birbirine karıştırıp damgalamayı önler.

Gündelik hayat ve göç birlikte hangi soruyu henüz yanıtlamaz?

İki seri yan yana geldiğinde kurulabilecek dürüst soru şudur: Farklı dönemlerde üretilmiş gündelik faaliyet ve nüfus hareketi göstergelerini ortak bir kent araştırmasında birleştirmek için hangi yeni verilere ihtiyaç var? Yanıt; aynı dönemde örneklenmiş haneler, göç tarihi ve güzergâhı, zaman günlüğü, gün/kişi ağırlıkları, konut ve ulaşım coğrafyası, açık neden tanımı ve uygun belirsizlik ölçüleridir. Mevcut bültenler bu bağlantılı tasarımı sağlamaz.

Bu nedenle “İstanbul'a eğitim için gelen gençler günde şu kadar çalışıyor”, “daha iyi konut için taşınanlar bakım yükünü azaltıyor” veya “göç gündelik zamanı bozuyor” gibi cümleler kurulamamalıdır. 20-24 yaş göç sayısı ile bütün 10+ nüfusun on yıl önceki zaman ortalamasını çarpmak, eşleşmeyen nüfusları yapay biçimde birleştirir. Nedensellik için zaman sırası, karşılaştırma grubu, seçilim süreci ve alternatif açıklamalar gerekir.

Etik sınır da yalnız gizlilikten ibaret değildir. Bu yazı katılımcı toplamadı, sahaya gitmedi, görüşme yapmadı, alıntı üretmedi ve etik kurul onayı almadı; çünkü ikincil toplulaştırılmış kaynak okumasıdır. Gelecekte mikro veri veya nitel saha çalışması yapılırsa yeniden tanımlanma riski, hassas konum, gönüllü onam, veri minimizasyonu ve göç nedenlerinin damgalayıcı kullanılmaması ayrıca değerlendirilmelidir. İdari kategori, kişinin karakteri veya değeri değildir.