Türkiye belediye atığı verisini çevre adaleti kanıtı saymadan okumak

32,3 milyon tonun ölçtüğü akışı doğru adlandırın

TÜİK'in Atık İstatistikleri 2024 bülteni, toplam 1.401 belediyenin 1.392'sinde atık hizmeti verildiğini ve bu belediyelerde 32,3 milyon ton atık toplandığını bildirir. Aynı kapsam için kişi başı günlük ortalama 1,09 kilogramdır. Bu iki ölçünün kimliği birlikte yazılmalıdır: atık türü belediyelerde toplanan atık, coğrafya Türkiye'de hizmet verilen belediyeler, dönem 1 Ocak-31 Aralık 2024, miktar 32,3 milyon ton ve kişi başı gösterge 1,09 kg/kişi-gündür. Bunlar tesis terazisine ilişkin ham kayıt dizisi değildir.

“Toplanan” ile “oluşan” aynı fiil değildir. Bülten araştırma kapsamındaki imalat, maden, termik santral, organize sanayi bölgesi ve hanehalklarında 2024'te 120 milyon ton atık oluştuğunu, bunun 42,2 milyon tonunun tehlikeli olduğunu açıklar. Bu evren belediye toplama akışından daha geniş ve farklıdır. 32,3 sayısını 120'ye bölüp “belediye payı” üretmek, kapsamdaki sektörleri, atık sınıflarını ve derleme yöntemlerini ortakmış gibi varsayar. Kaynak böyle bir oran yayımlamadığı için burada da hesaplanmaz.

Kişi başı 1,09 kg/gün de her bireyin çöpünün tartıldığı anlamına gelmez; hizmet verilen belediyelerde toplanan toplamın ilgili nüfus ve gün sayısıyla ilişkilendirilen ortalama göstergesidir. Mahalle, gelir grubu, konut türü, mevsim veya turizm hareketi kırılımı özet bültende yoktur. Ulusal ortalama, bazı yerlerde daha düzenli hizmet ve bazı yerlerde olası boşluk bulunup bulunmadığını göstermez. Adalet sorusu başlayacaksa önce nüfus paydası, kapsanan yerleşim, toplama sıklığı ve hizmet dışı alanlar konum düzeyinde açıklanmalıdır.

Tesise gönderim geri dönüşüm oranı değildir

Bültende belediyelerde toplanan atığın yüzde 88,9'unun atık işleme tesislerine, yüzde 10,9'unun belediye çöplüklerine gönderildiği ve yüzde 0,3'ünün diğer yöntemlerle bertaraf edildiği belirtilir. Bu yüzdeler çıkış yönünü gösterir. “Atık işleme tesisi” geniş bir üst sınıftır; geri kazanım, düzenli depolama veya başka işlem türleri içerebilir. Bu yüzden yüzde 88,9'u “geri dönüştürüldü” diye yeniden adlandırmak yanlış olur. Gönderilen miktarın tesis girişinden sonraki nihai akışı ayrıca izlenmelidir.

TÜİK ayrıca atık bertaraf ve geri kazanım tesislerinde 195 milyon ton atık işlendiğini; bunun 139 milyon tonunun bertaraf, 56 milyon tonunun geri kazanım olduğunu bildirir. Metodoloji notu bu tesis serisinin ithal atıkları da kapsadığını, toplama, ayrıştırma ve ara depolama gibi ön işlem tesislerini dışarıda bıraktığını söyler. Dolayısıyla 56 milyonu 32,3 milyon belediye atığına bağlamak veya 56/195 oranını belediye geri dönüşüm başarısı diye sunmak mümkün değildir. Tesis girişleri birden çok kaynak ve akıştan gelebilir.

Döngüsellik için yalnız son işlem yetmez. Atık oluşumunun önlenmesi, ürünün yeniden kullanımı, onarım, kaynakta ayrı biriktirme, malzeme geri dönüşümü, enerji geri kazanımı ve bertaraf farklı basamaklardır. Sağlam bir akış hesabı aynı atık kohortunu baştan sona izler; çift sayımı, stok değişimini, ithalatı, ihracatı, nem ve kuru madde farkını açıklar. Mevcut ulusal bülten bazı önemli toplulaştırılmış düğümleri gösterir; fakat aynı 32,3 milyon tonun ne kadarının gerçek malzeme döngüsüne döndüğünü tek başına kanıtlamaz.

Yönetmelik hedefini gerçekleşmiş sonuçtan ayırın

Atık Yönetimi Yönetmeliği 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; Sıfır Atık Yönetmeliği ise 12 Temmuz 2019 tarihli ve 30829 sayılı Resmî Gazete'de yürürlüğe girmiştir. Bunlar bu dosyada karar belgesi kimliği olarak tutulur. İkinci yönetmeliğin amacı hammadde ve doğal kaynakların etkin yönetimi doğrultusunda sıfır atık sisteminin kurulması, yaygınlaştırılması, izlenmesi ve belgelendirilmesi için genel esasları belirlemektir. Bu normatif çerçeve, her belediyenin aynı uygulama düzeyine ulaştığını göstermez.

Sıfır Atık Yönetmeliği önleme, yeniden kullanım, kaynakta ayrı biriktirme, toplama, taşıma ve işlemeyi ayrı tanımlar. Bu ayrım ölçüm tablosuna da yansımalıdır. Bir belediyenin belge alması veya atığı tesise göndermesi; atık üretiminin azaldığını, yeniden kullanımın arttığını ya da geri dönüştürülen malzemenin ikincil hammadde olarak kullanıldığını tek başına kanıtlamaz. Her sonuç için başlangıç miktarı, atık türü, tartım yöntemi, kontaminasyon, işlem kodu, nihai çıktı ve dönem gerekir.

Karar belgesi ulusal yönetmelik olduğunda konum da Türkiye düzeyindedir. Belirli bir düzenli depolama, aktarma, yakma veya geri kazanım tesisi hakkında karar değerlendirmesi yapmak için proje özelindeki izin, çevresel etki değerlendirmesi, kapasite, emisyon/deşarj izni, denetim ve halkın katılımı kayıtları gerekir. Bu dosyada böyle bir tesis seçilmedi; dolayısıyla hiçbir yerel projenin hukuka uygun, sağlıklı veya adil olduğu sonucu kurulamaz. Yönetmelik kimliği, yerel karar dosyasının yerine geçmez.

Çevre adaleti için miktarın yanına dağılım kanıtı gerekir

Çevre adaleti, ulusal atık toplamının büyük veya küçük olmasından ibaret değildir. Yükün nerede oluştuğu, kimin hizmete eriştiği, tesis ve taşıma güzergâhlarının hangi yerleşimlerle komşu olduğu, karar sürecine kimin katılabildiği ve fayda ile riskin nasıl dağıldığı sorulur. TÜİK bülteni ülke toplamını verir; mahalle düzeyi toplama sıklığı, ücret yükü, tesis yakınlığı, koku ya da hava-su-toprak ölçümü ve sosyoekonomik kırılım yayımlamaz. Bu eksikler olmadan “yük şu topluluk üzerinde toplanıyor” denemez.

WHO'nun 2025 teknik belgesi, kötü yönetilen katı atıkla bağlantılı tehlikeleri hava, su, toprak ve gıda yoluyla maruziyet bağlamında değerlendirir; hizmet alamayan topluluklar, tesis yakınında yaşayanlar ve özellikle kayıt dışı olanlar dahil atık çalışanları gibi grupların daha yüksek risk taşıyabileceğini belirtir. Bu küresel kanıt, Türkiye'de belirli bir mahallede hastalık oluştuğunu göstermez. Yerel iddia için kirletici ölçümü, maruziyet yolu, zaman ilişkisi, sağlık verisi ve karıştırıcı etkenleri ele alan uygun çalışma gerekir.

“Etkilenen grup” alanı bu nedenle kanıt durumu taşır: belediye hizmet alanlarındaki nüfus, olası tesis komşuları ve atık çalışanları değerlendirilmesi gereken gruplardır; bu içerik onların görüşmesini yapmamıştır. Topluluk deneyimi, yalnız dışarıdan varsayılan demografik etiketle ikame edilemez. Yerel çevre adaleti dosyası hazırlanırken erişilebilir bilgilendirme, gönüllü ve güvenli görüşme, kişisel verinin korunması ve temsil sınırı açıklanmalıdır. Hiçbir grubun hastalık, gelir, çalışma statüsü veya karar sürecindeki tutumu uydurulmamalıdır.

Döngüsel ve adil bir izleme tablosu nasıl kurulur?

İlk katman maddi akıştır. Her atık türü için oluşan, önlenen, yeniden kullanılan, ayrı toplanan, işleme tesisine kabul edilen, geri dönüştürülmüş çıktıya dönüşen, enerji geri kazanımına giden ve nihai bertaraf edilen miktar aynı birim ve dönemle kaydedilir. Nem, tehlikelilik, ithalat/ihracat, stok ve çift sayım notları eklenir. 2024 belediye toplamının birimi milyon ton, kişi başı göstergenin birimi kg/kişi-gündür; bu iki değer oran kurulacaksa nüfus ve gün paydasının aynı kapsama ait olduğu doğrulanmalıdır.

İkinci katman mekânsal ve dağılımsal kanıttır. Toplama hizmet alanı, sıklık, erişilebilir konteyner, aktarma ve tesis konumu haritalanır; hava, su, toprak, gürültü veya koku göstergesi varsa ölçüm noktası, yöntem, birim, tarih ve yasal eşik ya da sağlık rehberi açıkça yazılır. Yasal bir emisyon sınırı ile WHO'nun genel sağlık kanıtı aynı şey değildir. Sağlık sınırı bu dosyada “yerel maruziyet ve sonuç ölçülmedi” olarak kaydedilir; küresel rehberden yerel vaka sayısı türetilmez.

Üçüncü katman karardır: 29314 ve 30829 sayılı yönetmeliklerin yanında proje veya belediye planı, yetkili kurum, karar tarihi, kapasite, alternatifler, denetim ve katılım kaydı aranır. UNEP'in küresel atık hiyerarşisi ve adil geçiş çerçevesi karşılaştırma sağlar, fakat Türkiye için mevzuat veya yerel performans sonucu değildir. Bu içerik, mevcut kaynaklarla yalnız kapsam denetimi yapar. Yerel bir iddia kurulacaksa güncel mevzuat ile o topluluğa ait kanıtın ayrıca doğrulanması gerekir.