Gelir eşitsizliği ile sosyal koruma verisini aynı sonuç sanmadan okumak

Gini 0,410 hangi nüfusun hangi gelirini özetliyor?

TÜİK'in “Gelir Dağılımı İstatistikleri, 2025” başlığındaki 2025, haber bülteninin ve araştırma dalgasının yılıdır; gelir bilgileri bir önceki takvim yılı olan 2024'e aittir. Ana gösterge, eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert geliri dağılımından hesaplanan 0,410 Gini katsayısıdır. Katsayı sıfıra yaklaştıkça dağılım daha eşit, bire yaklaştıkça daha yoğunlaşmış kabul edilir. Bu değer bir kişinin geliri, ortalama ücret, yoksulluk oranı veya kurumların performans puanı değildir.

Aynı bültende en yüksek gelirli yüzde 20'nin toplam gelirden aldığı pay yüzde 48,0, en düşük yüzde 20'nin payı yüzde 6,4 ve P80/P20 oranı 7,5'tir. Bu göstergeler eşdeğerleştirilmiş kullanılabilir gelire göre sıralanan nüfus gruplarını anlatır. Hane geliri, hanedeki herkesin geliriymiş gibi doğrudan bölünmez; hane büyüklüğü ve bileşimini hesaba katan eşdeğerlik yaklaşımı kullanılır. OECD metaverisi de gelir dağılımının bireyler arasında sunulmasına karşın hane içi kaynakların ortak kullanıldığı varsayımını açıkça sınırlar.

Dolayısıyla değerlerden tek bir hanenin veya kişinin yaşam deneyimi çıkarılamaz. En düşük yüzde 20 içindeki iki hanenin konut gideri, bakım sorumluluğu, borcu, bölgesi ve kamu hizmetine erişimi çok farklı olabilir. Toplumsal örüntü, nüfus dağılımının özetidir; bireysel deney ise bu veri setinde anlatı veya vaka kaydı değildir. Bu ayrım, gelir grubunu kimlik etiketi ya da değişmez sosyal kader gibi kullanmayı önler.

Örneklem, ağırlık ve gelir tanımı sonucu nasıl sınırlar?

Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması bütün Türkiye nüfusuna tek tek uygulanmış bir sayım değildir. TÜİK metaverisi, seçilen hanelerde bilgisayar destekli yüz yüze görüşme yapıldığını ve idari kayıtların kontrol ile eksik bilgilerin tamamlanmasında kullanıldığını belirtir. Araştırmanın yayımlanan göstergeleri örneklem birimlerinin ham ortalaması olarak değil, hedef hanehalkı nüfusunu temsil edecek araştırma ağırlıklarıyla üretilen tahminler olarak okunmalıdır. Bu içerik mikro veriyi veya ağırlık değişkenini işlemediği için yeni bir tahmin sunmaz.

Örneklem büyüklüğünü bilmeden kesinlik düzeyi uydurmak da doğru değildir. Bu yazı bültendeki manşet değerleri kullanır; ham katılımcı sayısı, birim yanıt oranı, tabaka ve küme bilgisi ya da standart hata hesaplamaz. TÜİK'in araştırma metaverisi ve mikro veri dokümantasyonu, yeniden analiz yapılacaksa örneklem tasarımı, hane ve fert ağırlıkları, referans dönemi ve olası seri değişiklikleriyle birlikte okunmalıdır. “Ulusal oran” ifadesi, bütün nüfusun tek tek gözlendiği anlamına gelmez.

Gelir tanımı da ölçümün parçasıdır. Kullanılabilir gelir; vergiler ve düzenli transferlerden sonraki hane kaynaklarını, eşdeğerlik işlemi ise farklı hane büyüklüklerini karşılaştırmayı hedefler. OECD'nin gelir dağılımı metaverisi gelir yılı, kaynak ve seri kırıklarının ülkelere göre izlenmesi gerektiğini vurgular. Bu nedenle 0,410'u başka bir ülkenin farklı yılı, brüt geliri veya farklı eşdeğerlik ölçeğiyle doğrudan kıyaslamak; yöntemi sabitmiş gibi göstermek olur.

Sosyal koruma hesabı harcamayı, düzeni ve fayda akışını ölçer

TÜİK'in 2024 Sosyal Koruma İstatistikleri, Türkiye'de sosyal koruma harcaması yapan kamu ve özel bütün kuruluşların takvim yılı akışlarını kapsar. Toplam harcama 4 trilyon 964 milyar 532 milyon TL, sosyal koruma yardımları 4 trilyon 875 milyar 751 milyon TL ve yardımların toplam içindeki payı yüzde 98,2'dir. Toplamın GSYH'ye oranı yüzde 11,1'dir. Cari TL tutarı fiyat düzeyinden arındırılmış reel büyüme, hane başına gelir ya da tekil yararlanıcıya ulaşan net miktar değildir.

Kişi ve ödeme birimi ayrıca ayrılır. Emekli, yaşlı, dul-yetim ve engelli-malul maaşı alan kişi sayısı 17 milyon 477 bin; bu başlıklardaki maaş sayısı 18 milyon 344 bindir. Maaş sayısının kişi sayısından yüksek olması, aynı kişinin birden fazla hak kapsamında kayıt taşıyabilmesiyle uyumludur. Bu rakamları toplamak veya her maaşı ayrı yararlanıcı saymak mükerrerlik üretir. Yardım harcaması, maaş sayısı ve etkin kapsama oranı aynı payda değildir.

ILO'nun dünya raporundaki yüzde 52,4 etkin sosyal koruma kapsamı 2023 küresel nüfus göstergesidir; Türkiye oranı değildir. Onu ulusal harcama/GDP oranıyla yan yana koymak ancak kavramsal ayrımı gösterebilir: biri kişilerin en az bir yardımla etkin biçimde kapsanmasını, diğeri ekonomik kaynak akışını ölçer. Harcamanın yüksekliği tek başına kapsamanın eşit dağıldığını, yeterli fayda sağlandığını veya gelir eşitsizliğini belirli ölçüde azalttığını kanıtlamaz.

Kurumlar arası şema neden sosyal ağ analizi değildir?

Sosyal koruma istatistiğinde “düzen”, belirli sosyal risk veya ihtiyaca karşı fayda sağlayan, bir ya da daha fazla kurumsal birimce desteklenen kurallar bütünüdür. Eurostat'ın ESSPROS açıklaması, düzenin kendisinin zorunlu olarak bir kurumsal birim olmadığını özellikle belirtir. Kurum, finansman, düzen ve fayda türü arasındaki raporlama bağlantıları bu nedenle bir idari-istatistik şemasıdır. İnsanlar veya kurumlar arasındaki davranışsal bağların gözlendiği bir ağ veri seti değildir.

Bu kaynaklarda düğüm listesi, kenar tanımı, ilişki yönü, bağ ağırlığı, merkezilik, topluluk algılama veya ağın zaman içindeki değişimi yoktur. Dolayısıyla hangi kurumun “merkezde” olduğu, bir kurumun diğerini nasıl etkilediği ya da yararlanıcı davranışının ağ yoluyla değiştiği söylenemez. “Kurum ağı” burada yalnız düzenlerin birden fazla kurumsal birimle desteklenebilmesini anlatan betimsel bir kısa addır; hesaplanmış sosyal ağ bulgusu değildir.

Çıkar ilişkisi konusunda da veri sınırı aynıdır. TÜİK veri üreticisi, kamu ve özel kuruluşlar raporlama kapsamındaki kurumsal birimler; Eurostat, OECD ve ILO ise sınıflama veya karşılaştırma metaverisi sağlayan kurumlardır. Bu yazı kurumların finansman bağımsızlığını, siyasi ilişkisini, ihale bağını, lobi faaliyetini veya kurumsal çıkar çatışmasını soruşturmaz. Kaynak üretme ilişkisi, gizli çıkar ilişkisi kanıtı olarak sunulamaz.

Transfer farkını nedensellik kurmadan nasıl yorumlarız?

TÜİK aynı gelir verisini farklı transfer tanımlarıyla yeniden hesapladığında Gini 0,410'dan tüm sosyal transferler hariç 0,473'e yükselir. Emekli ve dul-yetim aylıkları korunup diğer sosyal transferler çıkarıldığında 0,420; brüt gelir kullanıldığında 0,422 olur. Bu dizilim, gelir tanımında transferlerin bulunmasının ölçülen dağılımla ilişkili olduğunu gösteren güçlü bir betimsel karşılaştırmadır. Ancak kişilerin transfer almaması halinde davranışları, emek arzı, vergi durumu ve hane bileşimi aynı kalacakmış gibi bir nedensel karşı-olguyu test etmez.

Nedensel etki için uygun karşılaştırma grubu, politika uygunluk kuralı, uygulama zamanı, davranışsal tepkiler, eşzamanlı ekonomik değişimler ve belirsizlik hesabı gerekir. Burada yalnız aynı gözlem kümesindeki gelir bileşenleri muhasebe yoluyla çıkarılır. 0,063 puanlık aritmetik farkı “sosyal koruma eşitsizliği şu kadar azalttı” diye yazmak, yeniden dağıtım göstergesi ile politika etki tahminini karıştırır. Kurum bazında katkı ayrıştırması da bu bültenden yapılamaz.

En güvenli sonuç üç cümledir: 2024 gelir dağılımında transferler kullanılabilir gelir tanımının önemli bir parçasıdır; sosyal koruma hesabı 2024'te büyük bir kurumsal harcama ve fayda akışı kaydeder; bu iki resmî ürün aradaki mekanizmayı veya kurum ağının nedensel etkisini ölçmez. Yeni bir iddia için mikro veri, açık program kuralı, uygun tasarım ve belirsizlik raporu gerekir. Bu sınır hem göstergenin gücünü korur hem de düşük gelirli, emekli, engelli veya dul-yetim kişileri homojen ve pasif bir grup gibi damgalamayı önler.