Asansörde mahsur kalınca ne yapılmalı? Güvenli bekleme ve kurtarma sınırı

Kısa cevap: Alarmı verin, konumu söyleyin ve kabinde kalın

Asansör durduysa önce alarm veya acil çağrı düğmesine basın; iki yönlü bağlantı kurulursa bina adı, adres, kabindeki kişi sayısı, görünen kat göstergesi ve sağlık sorunu olup olmadığını söyleyin. Bağlantı kurulmazsa telefonla bina yönetimini ve asansörün kabinde yazılı bakım hattını arayın. Kapıyı kanırtmayın, tavandaki kapağa çıkmayın, zıplamayın ve kabin kat hizasında görünse bile kendi başınıza çıkmayın. Duman, yangın kokusu, su girişi, yaralanma, bayılma, solunum güçlüğü, deprem hasarı veya uzun süre kimseye ulaşılamaması varsa 112'yi arayın. Yardım gelene kadar kabinde kalmak, kuyuya açılan belirsiz bir boşluğa adım atmaktan daha güvenlidir.

Asansörün durması serbest düşme demek değildir

Kat arasında durma; enerji kesintisi, kapı kilidi algısı, kumanda arızası, aşırı yük, bakım ihtiyacı veya güvenlik devresinin hareketi durdurması gibi farklı nedenlerle görülebilir. Kabindeki yolcu bu nedenleri göstergeden ya da sesten güvenilir biçimde ayıramaz. “Elektrik kesildi, birazdan kesin gelir” diye beklemek de “halat koptu” sonucuna atlamak da teşhis değildir. Yapılabilecek doğru şey, gözlenen durumu değiştirmeden haber vermektir: kabin hareket etti mi, sert bir sarsıntı oldu mu, ışık ve havalandırma çalışıyor mu, duman ya da su var mı?

Asansör Yönetmeliği (2014/33/AB), kabinde mahsur kalanların serbest bırakılmasına imkân veren düzenek, kurtarma servisiyle sürekli bağlantı kurabilen iki yönlü haberleşme, yeterli havalandırma ve normal besleme yokken de çalışması gereken acil aydınlatma öngörüyor. Bu gerekler, her arızanın yolcu tarafından çözülebileceği anlamına gelmez. Tam tersine sistemin mantığı, kabindeki kişinin arızaya müdahale etmesi değil yardım çağırmasıdır. Alarmın çalışmaması veya çağrının cevapsız kalması ayrıca kaydedilmesi ve giderilmesi gereken bir güvenlik bulgusudur.

Yardım çağrısında hangi bilgileri vermelisiniz?

Önce bulunduğunuz binayı tarif edin. Site veya blok adı, açık adres, giriş numarası ve mümkünse asansör kimlik numarası ekiplerin doğru kabine ulaşmasını hızlandırır. Kat göstergesi yanıyorsa ne yazdığını söyleyin; fakat kabinin gerçekten o katta olduğunu varsaymayın. Kabinde kaç kişi bulunduğunu, çocuk, yaşlı, hamile, engelli veya düzenli ilaca ihtiyaç duyan biri olup olmadığını da ekleyin. Duman, yanık kokusu, kıvılcım, su, olağandışı ısı, sert darbe veya yaralanma varsa bunları çağrının başında belirtin.

Acil çağrı düğmesine bir kez dokunup hemen bırakmak yerine, kabindeki talimatın istediği süre boyunca basmak gerekebilir. Bağlantı kurulunca hattı gereksiz yere kapatmayın; görevlinin sorularını yanıtlayın. Telefon çekiyorsa bina yönetimi veya bakım servisiyle konuşurken pilinizi görüntülü yayın, sürekli fener ya da arka arkaya sosyal medya aramasıyla tüketmeyin. Bir kişiyi dışarıdaki iletişim sorumlusu seçmek, aynı bilgiyi farklı hatlara çelişkili biçimde aktarmayı önler. 112 arandıysa operatörün yönlendirmesini izleyin ve durum değişirse bunu bildirin.

Kapıyı açmak ve tavandan çıkmak neden güvenli değildir?

Kabin kapısı ile kat kapısı aynı şey değildir. İç kapı aralansa bile dışarıda kat döşemesi yerine kuyu duvarı veya boşluk bulunabilir. Kabin kat seviyesinden az miktarda sapmış görünse dahi tekrar hareket etme, takılma ve düşme riski değerlendirilmeden eşikten geçilmez. New York Şehri Binalar Dairesi, mahsur kalındığında alarm verilmesini, kapıların zorlanmamasını ve bina yönetimi ya da acil müdahale ekibi yardımı olmadan duraklamış kabinden çıkılmamasını açıkça öneriyor. Bu sınır ülkeye göre değişen telefon numarasından bağımsız bir fizik kuralına dayanır: kapının arkasındaki seviye görünmeden güvenli çıkış varsayılamaz.

Kabin tavanındaki kapak da filmlerdeki gibi yolcu kaçış yolu değildir. Üstte hareketli donanım, elektrik parçaları ve kuyu boşluğu bulunabilir; kapak kilitli veya yalnız dışarıdan erişilecek biçimde olabilir. Zıplamak, kabini sallamak, kapıya omuz atmak veya birkaç kişinin aynı anda bir yana yüklenmesi kurtarma sağlamaz. NYC'nin asansör güvenliği rehberi de zıplamadan kaçınılmasını söylüyor. En yararlı hareket, ekiplere kabinin davranışını doğru anlatmak ve profesyonel müdahale başlayana kadar içeride kalmaktır.

Beklerken içeride ne yapmalı, ne yapmamalısınız?

Ayakta durmakta zorlanan kişi duvara yaslanarak veya zemine kontrollü biçimde oturarak düşme riskini azaltabilir; kapı kanatlarının önünü ve kumanda panelini kapatmayın. Çocukları kapıdan uzak tutun. Dar kıyafetleri gevşetmek, yavaş ve düzenli nefes almak, konuşmayı tek kişinin yürütmesi paniği azaltabilir. Kabinde sigara ya da elektronik sigara kullanmayın, ateş yakmayın. Havalandırma açıklıklarını eşya veya giysiyle kapatmayın. Su varsa küçük yudumlarla paylaşın; bilinç kaybı olan kişiye ağızdan yiyecek veya içecek vermeyin.

“Oksijen bitecek” korkusu paniği hızlandırabilir. Yönetmelik kabinlerin uzun duruşta da yeterli havalandırma sağlayacak biçimde tasarlanmasını ister; yine de duman, kimyasal koku, su girişi, belirgin sıcaklık artışı veya solunum güçlüğü normal bekleme koşulu sayılmaz. Böyle bir değişiklikte alarm bağlantısına ve 112'ye yeniden bilgi verin. Kalp hastalığı, astım, diyabet, gebelik, travma veya panik atağa benzeyen ağır belirtiler varsa bunu saklamayın. Telefonda verilen tıbbi yönlendirmeyi izleyin; kapıyı açmaya çalışarak ikinci bir tehlike oluşturmayın.

Dışarıdaki kişi nasıl yardımcı olmalı?

Dışarıdaysanız önce kabindeki kişilerle sesli bağlantı kurun ve yardım çağrısının alındığını söyleyin. Hangi asansörün durduğunu, binanın açık adresini, kabindeki kişi sayısını ve sağlık durumunu bina yönetimine, bakım servisine veya acil ekibe aktarın. Kat kapısına yaslanmayın; kapı aralığına alet sokmayın. Asansörün ana beslemesini gelişigüzel açıp kapatmak, kabinin yerini veya arıza durumunu bilmeden yeni bir hareket başlatabilir. Diğer kullanıcıların asansörü çağırmasını önleyin ve ekipleri bina girişinde karşılayacak bir kişi belirleyin.

Türkiye'deki Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği, bakım sözleşmesinden sonra bina sorumlusunun belirlediği kişilere acil kurtarma konusunda yılda en az bir kez eğitim verilmesini ve kurtarma talimatının bu kişilerin görebileceği yerde tutulmasını düzenliyor. Bu hüküm, binada bulunan herkesin kapı anahtarı kullanabileceği anlamına gelmez. Eğitim, ilgili asansör ve güncel talimatla birlikte anlam taşır. Eğitim almamış görevli, güvenlik görevlisi, komşu veya yönetici kapıyı açmaya çalışmamalıdır. İstanbul İtfaiyesi de asansörde mahsur kalanları güvenli biçimde çıkarma işini müdahale görevleri arasında sayıyor.

Deprem, yangın veya su girişi varsa bekleme planı değişir

Deprem sırasında kabindeyseniz zıplamayın ve kapıyı zorlamayın; düşmeyecek biçimde tutunun, baş ve boynunuzu koruyun, alarmı verin. Sarsıntı durduktan sonra kabin kendiliğinden bir kata ulaşıp kapılarını açsa bile çevredeki hasarı görmeden koşarak çıkmayın; görevli yönlendirmesini izleyin. AFAD, deprem anında asansör kullanılmamasını ve sarsıntı bitene kadar güvenli konumda kalınmasını öneriyor. Asansörden kurtarıldıktan sonra da artçı sarsıntı ihtimali varken cihaz yeniden kullanılmaz; bina tahliyesinde yetkililerin gösterdiği merdiven ve çıkış yolu izlenir.

Yangın alarmı, duman veya yanık kokusu varsa bunu sıradan arıza gibi bildirmeyin; 112'ye yangın şüphesini ve asansörde mahsur kaldığınızı açıkça söyleyin. Kapıyı dumanlı bir kata açmaya çalışmak güvenli kaçış olmayabilir. Su kabine veya kuyuya giriyorsa elektrik donanımına dokunmayın ve zemindeki suya elinizi sokmayın. İstanbul İtfaiyesinin müdahale kapsamı asansör kurtarmanın yanı sıra yangın, afet ve su baskını tahliyesini de içeriyor. Bu birleşik tehlikelerde bakım servisi arızayı giderebilir; tahliye önceliğini ise acil ekip belirlemelidir.

Kurtarma başladığında yolcunun görevi nedir?

Ekip geldiğini söylediğinde kapıya yüklenmeyin. Kabinin emniyete alınması, hareket ihtimalinin kontrol edilmesi ve çıkış seviyesinin görülmesi için zaman gerekir. Kurtarıcı kapıyı açtığında yalnız onun verdiği sırayla ilerleyin; çocuk, hareket kısıtlılığı olan kişi veya sedye gereksinimi varsa önceden söyleyin. Kabin ile kat arasında seviye farkı bulunabilir. Eşyayı kurtarmaya çalışmak için geri dönmeyin. Kapı açılmış olsa bile “atla” veya “boşluğu geç” gibi resmî ekipten gelmeyen talimatları uygulamayın.

Çıkıştan sonra düşme, baş çarpması, göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma, süren baş dönmesi veya yoğun panik belirtileri varsa tıbbi değerlendirme isteyin. Olayı “kapı açıldı, bitti” diye kapatmayın. Bina yönetimine durma saati, alarmın çalışıp çalışmadığı, bağlantının kim tarafından yanıtlandığı, kabindeki gösterge, görülen belirtiler ve kurtarmayı yapan ekip bildirilmelidir. Aynı asansör, yetkili servis güvenli bulmadan deneme amacıyla çalıştırılmamalı; arızanın tekrarı ve alarm sisteminin durumu bakım kaydına işlenmelidir.

Bina yönetimi olaydan önce hangi sistemi kurmalı?

İyi kurtarma planı, kabin durduktan sonra telefon numarası aramakla başlamaz. Asansör içindeki alarm ve iki yönlü haberleşmenin kimi aradığı, çağrının mesai dışında nasıl yanıtlandığı, bakım firmasının güncel numarası, asansör kimlik numarası ve bina adresi önceden doğrulanmalıdır. Normal elektrik kesildiğinde acil aydınlatma ile haberleşmenin çalışması, Asansör Yönetmeliği'nin güvenlik yaklaşımının parçasıdır. Bu sistemlerin yalnız düğmesinin bulunması yetmez; bakım sırasında işlevlerinin kontrol edilmesi ve arızanın kapatılması gerekir.

Bina sorumlusu, bakım sözleşmesini, bakım föylerini, yıllık periyodik kontrol sonucunu ve kurtarma eğitimi tutanağını aynı cihazla eşleştirilebilir biçimde saklamalıdır. Eğitim alan kişi değiştiyse yeni kişinin eğitimi bekletilmemeli; acil anahtar erişimi sınırlı tutulmalıdır. Kabinde gereksiz ve çelişkili numara kalabalığı yerine güncel alarm talimatı bulunmalıdır. Kırmızı etiketli veya güvenli olmadığı bildirilen asansörü “bir sefer daha” kullandırmak, kurtarma planı değildir. HSE'nin rehberi de arıza halinde güvenilir kurtarma imkânı ve yardım çağırma aracının düzenli kontrolünü temel koşul olarak kuruyor.

Güvenli kararın özü: Haber verin, riski büyütmeyin

Asansörde mahsur kaldığınızda sırayı kısa tutun: alarm veya acil çağrı bağlantısını kurun, açık adres ile kişi ve sağlık bilgisini verin, olağandışı duman-su-ısı belirtilerini söyleyin ve kabinde kalın. Bağlantı yoksa bina yönetimi ile bakım servisini, acil tehlike veya yanıtsızlık varsa 112'yi arayın. Kapıyı zorlamak, tavana çıkmak, zıplamak ve kendi başına eşikten geçmek doğru değildir. Dışarıdaki kişinin görevi de kapı açmak değil iletişimi sürdürmek, profesyonel ekibi çağırmak ve alanı kontrol etmektir.

Bir asansör arızası, eğitimli kurtarma ve çalışan haberleşmeyle yönetilebilir bir duruştur. Tehlikeyi büyüten şey çoğu zaman durmanın kendisi değil, kabinin konumu doğrulanmadan yapılan acele çıkıştır. Alarmın cevapsız kalması, kurtarma eğitiminin güncel olmaması veya aynı arızanın tekrarlanması olay sonrası bakım konusu olarak açık bırakılmamalıdır. Kapı yeniden kapandığında değil, arızanın nedeni ve kurtarma zincirindeki boşluklar giderildiğinde olay gerçekten kapanır.