CC, SDH ve AD ne demek? Film erişilebilirlik etiketleri rehberi

Kısa cevap: CC ve SDH sesi yazıya, AD görüntüyü sese taşır

CC, konuşmayı ve hikâye için önemli müzik, efekt ile konuşmacı bilgisini yazıya taşıyan açıklamalı altyazıdır. SDH, sağır ve işitme güçlüğü yaşayan izleyiciler için hazırlanan, çoğu platformda CC'ye çok benzeyen altyazı etiketidir. AD ise altyazı değildir; diyalog aralarına eylem, yüz ifadesi, mekân ve sahne değişimi gibi görsel bilgileri anlatan ayrı bir ses izidir. OC ya da “açık altyazı” yazıyorsa metni salondaki veya ekrandaki herkes görür. “Kapalı” CC ise yayında açılıp kapatılabilir, sinemada yalnız isteyen kişinin özel ekranında gösterilebilir. Etiketi gördükten sonra dil ve cihaz desteğini ayrıca kontrol edin.

Normal altyazı ile açıklamalı altyazı aynı bilgiyi taşımaz

Yabancı dildeki bir filmi Türkçe izlemek için kullanılan geleneksel altyazı çoğunlukla konuşmayı çevirir. Kapı çarpması, uzaktan gelen siren, kimin konuştuğu anlaşılmayan bir replik ya da müziğin gerilim yaratması yazıya girmeyebilir. Açıklamalı altyazı ise hikâyeyi anlamak için gerekli işitsel bilgiyi de görünür kılmaya çalışır. “[telefon çalar]”, “[gerilimli müzik]” veya konuşmacı adı bu yüzden yalnız süs değildir; duymadan izleyen kişinin sahnedeki neden-sonuç bağını kurmasına yardım eder.

W3C, bölgeler arasında adlandırmanın değiştiğini özellikle belirtiyor. Kendi sözlüğünde aynı dildeki konuşma ve önemli seslerin yazılı karşılığı için “caption”, konuşmayı başka dile çeviren metin için “subtitle” ayrımını kullanıyor; fakat bazı ülkelerde ikisine de altyazı deniyor. Bu nedenle Türkçe arayüzde “altyazı”, “ayrıntılı altyazı”, “açıklamalı altyazı” veya “işitme engelliler için altyazı” görebilirsiniz. Adı tek başına değil, seçeneğin dilini ve örnek sahnede ses bilgisini taşıyıp taşımadığını okuyun.

CC ile SDH arasındaki çizgi neden her platformda aynı yerde değil?

CC, İngilizce “closed captions” ifadesinin kısaltmasıdır. SDH ise “subtitles for the Deaf and hard of hearing”, yani sağır ve işitme güçlüğü yaşayan izleyiciler için altyazı anlamına gelir. İkisi de konuşmanın yanında anlamlı sesleri ve konuşmacı ayrımını taşıyabilir. Apple, SDH'nin CC'ye benzediğini; CC'nin bulunmadığı bazı durumlarda veya ek dillerde SDH sunulabildiğini açıklıyor. Netflix de SDH rozeti olmayan bir seçenekte sesler ve müzik yerine yalnız diyalogların yazılabileceği uyarısını yapıyor.

Buradan “SDH her zaman daha iyi”, “CC yalnız İngilizce olur” ya da iki etiketin bütün hizmetlerde birebir aynı dosyayı gösterdiği sonucu çıkmaz. Etiketler teknik geçmiş, dosya biçimi, dil ve dağıtım zinciri yüzünden ayrışabilir. İzleyici açısından işe yarayan test daha basittir: Seçtiğiniz dil satırında SDH veya açıklamalı altyazı ibaresi var mı; konuşma dışındaki önemli sesler yazılıyor mu; konuşmacı değişimi anlaşılır mı; zamanlama sahneyi takip ediyor mu? Dört sorudan biri aksıyorsa rozet mevcut olsa bile erişim deneyimi eksik kalabilir.

Açık ve kapalı sözcükleri içeriği değil, yazıyı kimin gördüğünü anlatır

Açık altyazı, görüntünün üzerinde veya ana sinema perdesinde herkesin gördüğü metindir; izleyici tek başına kapatamaz. Kapalı altyazı ise yalnız isteyen kişiye açılır. Bir yayın uygulamasında bu, kumandadan etkinleştirilen metin izi olabilir. Sinema salonunda ise koltuk yanına takılan küçük ekran, yansıtıcı panel veya başka bir kişisel gösterim aygıtı kullanılabilir. “Kapalı” sözcüğü sansürlenmiş, eksik ya da gizli içerik anlamına gelmez. Görünürlük yöntemini tarif eder.

Dijital sinema teknik notları da iki ekseni ayrı tutuyor: metin ya dil çevirisi için altyazıdır ya da işitsel bilgiyi içeren caption'dır; ayrıca ana perdede açık veya özel ekranda kapalı sunulabilir. Böylece açık çeviri altyazısı, açık açıklamalı altyazı ve kapalı açıklamalı altyazı farklı seçenekler olarak ortaya çıkar. Bilet sayfasında yalnız “altyazılı” yazması, seansın işitme erişimi için ses efektleri ile konuşmacı adlarını içerdiğini kanıtlamaz. “OC”, “open caption”, “açık açıklamalı altyazı” ya da salonun kendi açıklamasını arayın.

Aynı ayrım evde de işe yarar. Televizyonun kendi menüsündeki altyazı düğmesi, uygulamanın filmi hangi metin izleriyle sunduğundan farklı bir katmandır. Düğmenin bulunması Türkçe SDH dosyasının bulunduğu anlamına gelmez; dosyanın bulunması da yazının seçtiğiniz cihazda doğru konum ve boyutta gösterileceğini garanti etmez. Önce içerik parçasını, sonra oynatıcının onu nasıl sunduğunu sınayın.

AD, ekran okuyucu veya dublaj değil; filme eşzamanlı görsel anlatımdır

Sesli betimleme, görme engelli veya az gören izleyicinin yalnız görüntüden edinilen bilgiyi takip edebilmesi için hazırlanır. Ayrı anlatıcı; eylemi, mekânı, yüz ifadesini, kostümü, ekrandaki önemli yazıyı veya sahne değişimini genellikle mevcut diyalogların arasındaki boşluklarda anlatır. Ana film sesi sürer. AD bu nedenle filmi baştan sona yeniden seslendiren dublajdan, menüleri okuyan ekran okuyucudan ve konuşmayı yükselten yardımcı dinleme sisteminden farklıdır.

Her görüntünün söze çevrilmesi de amaç değildir. W3C, görsel bilgi zaten ana ses içinde veriliyorsa ek açıklama gerekmeyebileceğini söylüyor. İyi betimleme, sahnenin yorumunu izleyici adına kapatmadan anlatı için gerekli ayrıntıyı zamanında verir. Bir uygulamada AD seçeneği çoğu kez Ses veya Diller menüsündeki ayrı bir parça olarak görünür. Sinemada ise ana sesle eşzamanlı anlatım kişisel kulaklığa gönderilebilir. Kulaklıktan yalnız filmin normal sesi geliyorsa bu, AD yerine yardımcı dinleme kanalı seçilmiş olabilir.

Sinema seansında CC veya AD etiketi görmek cihazın hazır olduğu anlamına gelir mi?

Etiket önce filmin ve seansın uyumlu bir erişim izi sunduğunu düşündürür; cihazın o anda çalıştığını, pilinin dolu olduğunu veya yeterli sayıda bulunduğunu tek başına garanti etmez. ABD Adalet Bakanlığının sinema açıklamasında kapalı altyazının isteyen izleyiciye koltuğunda kişisel aygıtla, sesli betimlemenin de ayrı alıcıyla ulaştırıldığı anlatılıyor. Bu belge ABD'deki belirli salonlara ilişkin hukukî çerçevedir, Türkiye için yükümlülük kaynağı değildir. Yine de “perdede mi, kişisel cihazda mı?” ayrımını somut biçimde gösterir.

Bilet almadan önce salonu arayıp dört şeyi sorun: Özellik bu film ve bu seans için mi listeleniyor; altyazı ana perdede mi yoksa kişisel ekranda mı; AD için kulaklık veya alıcı rezervasyonu gerekiyor mu; aygıt gösterim başlamadan denenebilir mi? Salona erken gidip cihazın şarjını, metin görüş açısını, ses kanalını ve senkronunu kısa bir fragmanda kontrol etmek, filmin ortasında çıkıp yardım aramaktan daha iyi bir testtir. Sorun yaşanırsa seans adı, salon, koltuk, cihaz numarası ve arızanın başladığı zamanı not etmek destek kaydını somutlaştırır.

Yayın platformunda rozet var ama seçenek neden görünmüyor?

Film sayfasındaki CC, SDH veya AD rozeti, her dilde ve her cihazda aynı parçanın bulunduğu sözü değildir. Apple, erişilebilirlik özelliklerinin ülkeye veya bölgeye göre değişebildiğini ve Diller bölümünden hangi dilde sunulduğunun kontrol edilmesini istiyor. Netflix, SDH rozetinin içerik ayrıntısında aranabileceğini; aynı dizinin bütün sezon veya bölümlerinde özelliğin bulunmayabileceğini belirtiyor. Film adı aynı kalsa bile dağıtılan sürüm, dil paketi ve uygulama desteği değişebilir.

Kontrolü içerik sayfasından başlatın. Önce istediğiniz özelliğin rozetini, sonra dil listesini açın. Oynatma sırasında Ses ve Alt Yazı menüsünde aynı dili yeniden arayın. İndirilmiş kopya kullanıyorsanız, erişim izi seçilmeden indirilen dosyada parça bulunmayabilir; Netflix bazı sesli betimlemeli indirmelerde ayarı açtıktan sonra içeriği yeniden indirmeyi öneriyor. Rozet web sayfasında var ama televizyon uygulamasında seçenek yoksa hesabı, profil dilini, uygulama sürümünü ve aynı başlığı başka desteklenen cihazda tek tek sınayın.

Hangi seçeneği açmalısınız? İhtiyacı duyudan bilgi kanalına çevirin

Konuşmayı duyuyor fakat yabancı dili anlamıyorsanız çeviri altyazısı yeterli olabilir. Diyalogla birlikte müziği, efekti ve konuşmacı bilgisini de yazıdan izlemek istiyorsanız CC, SDH veya açıklamalı altyazı arayın. Yazının herkesçe perdede görülmesini istiyorsanız açık altyazılı seansı seçin; yalnız kendi ekranınızda görünmesi gerekiyorsa kapalı altyazı aygıtını sorun. Görsel eylem, yüz ifadesi ve mekân bilgisini sesle takip etmek için AD gerekir. Ana sesi daha net veya yüksek duymak ise ayrı bir yardımcı dinleme çözümüdür.

Bu seçimler yalnız belirli bir engel tanısına ait değildir. Gürültülü ortam, işitsel işlemleme farkı, yeni dil öğrenme veya küçük ekrandaki ayrıntıyı kaçırma da metin ve betimleme ihtiyacını değiştirebilir. Fakat bir özelliğin bazı izleyicilere de yararlı olması, erişilebilirlik için hazırlanmış asıl işlevini silmez. En iyi seçenek, etiketi varsaymak yerine filmde hangi bilgiyi kaçırdığınızı belirleyip o bilgiyi başka duyusal kanala taşıyandır.

Beş dakikalık gösterim öncesi kontrol

Evde izlerken film ayrıntısındaki rozeti ve dilini kontrol edin; oynatıcı menüsünde aynı parçayı açın; konuşma dışı seslerin yazıya veya görsel bilginin anlatıma gerçekten geldiği kısa bir sahne deneyin; yazı boyutu, kontrast ve konumu cihaz izin veriyorsa ayarlayın; indirme yapacaksanız seçimin indirilen kopyaya taşındığını çevrimdışı kısa testle doğrulayın. Otomatik altyazı veya tek bir tanıtım fragmanı, uzun metrajın tamamındaki zamanlama ve doğruluk için yeterli kanıt değildir.

Sinemada film adıyla birlikte tarih, saat ve salonu teyit edin; açık altyazının perdede, kapalı altyazının kişisel aygıtta görüneceğini netleştirin; AD ile yardımcı dinleme kulaklığını birbirine karıştırmayın; cihazı film başlamadan deneyin; personelden arıza hâlinde kime başvuracağınızı öğrenin. Bilet sitesindeki genel erişilebilirlik simgesi bazen bina veya salon özelliğini, bazen filmin erişim izini gösterebilir. Soruyu seans düzeyinde sormak bu belirsizliği azaltır.

Son ölçüt rozet değil, eksik bilginin gerçekten geri gelmesidir

CC, SDH ve AD işaretlerini çözmek ilk adımdır. Asıl ölçüt, filmin yalnız sesle veya yalnız görüntüyle verdiği anlamın seçtiğiniz kanalda zamanında ve anlaşılır biçimde geri gelip gelmediğidir. CC ile SDH konuşma ve önemli sesleri yazıya taşır; açık ya da kapalı sunum metni kimin gördüğünü belirler; AD ise görsel ayrıntıyı eşzamanlı sese çevirir. Bunların hiçbiri diğerinin kısa adı değildir.

Bir seçenek çalışmıyorsa “altyazı yok” demek yerine eksik katmanı adlandırın: Dil görünmüyor mu, SDH parçasında ses bilgisi mi yok, kişisel ekran senkron dışı mı, AD yerine ana ses mi geliyor? Bu ayrım hem doğru seansı seçmenizi hem de platforma veya salona çözülebilir bir hata bildirmenizi sağlar. Küçük rozet, ancak filmin gerçek bilgi akışına bağlandığında erişilebilirlik özelliğine dönüşür.